De vragen die u stelde

Vragen over het uniform van de schutterij

 Vraag

Sinds enige tijd werk ik aan een studie over de Groningse schutterij tijdens de Tiendaagse veldtocht in 1831. In het legermuseum staan een officier en een schutter van de schutterij uit de tijd van 1831 tentoongesteld (zie bijgaande foto). Toch heb ik nogal een paar vragen over het uniform van de schutterij.

1. Op de bijgevoegde foto draagt de schutter geen Wings. Was daar een reden voor?

2. Wat is een zwaluwnest? (Misschien die pluim op de sjako?)

3. De sjako, van welk materiaal was die gemaakt? In een krant vond ik het bericht, dat een officier op een sjako zat om een brief te schrijven! Had de sjako een overtrek?

4. Had de sjako van de schutters geen frontplaat? De sjako’s van de Vrijwillige flankeurs Groninger en Franeker studenten hadden er wel een.

5. De knopen: Was daarop de stedekroon afgebeeld? In november 1830 heeft de commandant van de Groningse schutterij bij de firma De Heus in Amsterdam een bestelling gedaan voor de levering van uniformknopen met het opschrift “Groningen”. Het is onbekend of die geleverd zijn.

6. De tamboers. Droegen die ook de schouderbedekking voor muzikanten?

7. Wat is een rokzakje?

 

Antwoord

U schijft dat u werkt aan een studie over de Groningse (Mobiele) Schutterij tijdens de 10-daagse veldtocht van 1831. In dat geval is het nuttig om bij ons ook de literatuur en gedrukte documentatie in de studiezaal te raadplegen. U kunt daar ook enige uniformkundige werken vinden, die u wellicht wat houvast bieden in uniformkundige zaken.

Wat uw vragen betreft, in uw volgorde de antwoorden:

1. De soldaat van de schutterij op uw foto – in een opstelling die overigens ontmanteld is in ons museum, de stukken zijn nu in depot – draagt een overjas. Hierop zijn nooit wings o.i.d. aangebracht. Onder deze overjas zou hij de donkerblauwe rokjas dragen, waarop in de regel wings kunnen worden aangebracht. Kunnen, want ze konden er ook af, en niet zelden werd dat ‘op campagne’ ook gedaan. Een exemplaar van een donkerblauwe rokjas kunt u overigens nu in ons museum zien, in een vitrine op ongeveer dezelfde plek als waar u de figuren (uit de oude opstelling) heeft gefotografeerd.

De officier, links op de foto, draagt epauletten met boullions. Dat is een rangonderscheidingsteken (geen wing of zwaluwnest!).

2. Een zwaluwnest is een schouderbedekking, van doorgestikte stof, met afhangende – meest wollen – draden. Ze worden meestal door muzikanten gedragen.

3. De sjako was niet geschikt om op te zitten, niettegenstaande het krantenbericht waaraan u refereert. Ze waren gemaakt van een combinatie van karton, vilt en leer, meestal bedekt met harige stof (castoor). Er waren overtrekken van doek, bijvoorbeeld wasdoek. De kwaliteit van sjako’s kan erg verschillen.

4. Sjako’s hadden een frontplaat, volgens de voorschriften. Die zat er echter niet altijd op (zoals ons historisch exemplaar bewijst). Ook die konden er overigens afgehaald worden, maar dat werd minder vaak gedaan. Voor elke schutterij was  een frontplaat ‘vastgesteld’. Er zijn een flink aantal frontplaten in collectie, waarvan er ook enkele in de kleine vitrines in ons museum te zien zijn. We hebben er ook een van de Groninger Schutterij.

5. Op de knopen staat onveranderlijk een stedenkroon, veelal aangevuld met de naam van een grote stad, indien van toepassing. Op die van Amsterdam staat een stedenkroon met daaronder de tekst ‘Amsterdam’. Kwam een schutterij uit een te klein rekruteringsgebied, zoals bv. bij Brielle, dan volstond men met de stedenkroon zonder onderschrift. We hebben twee knopen – niet veel, maar toch – van de Groninger Schutterij in collectie, voorzien van stedenkroon en opschrift.

6. Tamboers horen de schouderbedekking voor muzikanten (jawel, de zwaluwnest) te dragen.

7. Een rokzakje? Geen idee. In welk verband? De jas werd – indien van bepaalde snit – een rok genoemd, en de rok heeft zakken…maar of dat bedoeld is, kunnen wij u niet zeggen, dan zouden we de context moeten weten waarin u het woord heeft aangetroffen.

Bijgaand een afbeelding van een prent uit ongeveer 1840, van P.J. Houtman, waarop te zien een vaandeldrager van het 1e bataljon Groninger Schutterij. Deze vaandeldrager draagt de blauwe rokjas waarop wij doelden. Hij draagt op de schouders twee contra-epauletten (epauletten zonder draadjes, zeg maar) als rangonderscheiding. Op de kraag de kenmerkende rode, gulp vormige patten.

Advertenties

Reacties

3 gedachtes over “Vragen over het uniform van de schutterij

  1. Het rokzakje, genoemd in de vraag, zou kunnen wijzen op een zak waar de rok (uniformjas) in bewaard werd in het geval dat de soldaat zijn vrijetijdsuniform droeg. Uit onderzoek naar de Napoleontische tijd ben ik zo een zak tegengekomen op een lijst met uitrustingsstukken van een soldaat: “linnen zakje tot berging der groote montering rok”. (recueil militair 1815 deel II blz 68,Legermuseum Delft exeplaarnummer: 00234260).

    Geplaatst door S. Idzerda. | juli 24, 2012, 12:07 pm
    • Klopt. Nog wat puntsgewijze aanvullingen:
      1. De schutter uit de opstelling behoorde tot de mobiele landelijke schutterij. De manschappen daarvan kregen alleen mouwvesten, geen rokken. Die van de stedelijke schutterij rokken, maar geen mouwvesten. In vredestijd waren de rode wings het distinctief van de keurcompagnieën. Bij de mobiele schutterij droeg iedereen op de rok deze wings.
      PS. Het woord rokjas refereerde in de 19e eeuw aan een specifiek koloniaal kledingstuk, dat er ongeveer zo uitzag als de overrok (lange jas). Ook vandaag de dag heet een pandjesjas gewoon een ROK; het lijkt mij beter deze term te gebruiken en niet bang te zijn voor verwarring met het kledingstuk voor vrouwen met dezelfde naam.
      2 en 6. De zwaluwnest was het distinctief voor tamboers en hoornblazers, maar dat waren toentertijd geen muzikanten. Hun taak was om met signalen bevelen door te geven.
      3. sjako’s waren van vilt met lederen bodem, onderband en klep. Kastoor is het materiaal waar officiers sjako’s van gemaakt zijn.
      4. De mobiele landelijke schutterij had sjako’s van karton met gewast doek overtrokken. Deze goedkope alternatieven voor de model sjako hadden alleen een oranje kokarde van voren en geen verdere versierselen.
      7. zie vorige reactie.

      Met vriendelijke groet,

      Geplaatst door Rob Wolters | september 2, 2013, 2:37 pm
  2. In het Groninger Museum heeft ooit een volledig uitgedoste soldaat van de Groningse Schutterij 1831 gestaan. Hiervan bestaan nog oude foto’s en ansichten.
    Verder bevindt zich in het depot van het huidige Groninger Museum nog een aantal overblijfselen van die opstelling, waaronder een originele Groninger shako met shakoplaat. Deze shako is overigens van stevig dik vilt (fijn gekamde en geperste wol, soms vemengd met paardehaar), ofschoon -zoals ook hiervoor vermeld- door grote tekorten uit de bronnen te lezen valt, dat soldaten ook met kartonnen shako’s werden uitgerust tot grote onvrede van de dragers zelve.

    Geplaatst door J.A. Wilkens | augustus 14, 2014, 1:01 am

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

link naar legermuseum