Boek van de maand

Mémoires d’un rat – De loopgravenoorlog door de ogen van een rat

 

.

Met Warhorse van Steven Spielberg in de bioscopen staat de oorlogsbeleving van een dier in de actualiteit. Het is het emotionele verhaal van een paard in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. In dit artikel belichten we een ander oorlogsdier, een loopgraafrat, met het boek Mémoires d’un rat van Pierre Chaine.

Er zijn enkele parallellen maar ook veel verschillen tussen beide verhalen. Beide gaan ze over een dier in de loopgravenoorlog aan het westfront van de Eerste Wereldoorlog, met kameraadschap en humor, met angstige momenten en met de verschrikkingen van de oorlog. Mémoires d’un rat is een parabel waarin de rat zelf kan spreken en het verhaal is opgetekend in zijn eigen bewoordingen. In Warhorse heeft het paard menselijke eigenschappen meegekregen, wat in de film nog versterkt wordt door zijn bijna menselijke oogopslag, maar het paard is zelf niet aan het woord. De gedachten van het paard worden gevormd in de hersenen van de toeschouwer. In beide verhalen maken de dieren angstige en levensbedreigende situaties mee en meermalen staan ze op het punt het leven te laten. In beide gevallen ook zijn het kinderverhalen die een laag hebben die voor volwassenen bedoeld is.
Maar waar bij Warhorse de oorlogshandelingen slechts een decor zijn waartegen het vooral emotionele en romantische verhaal zich afspeelt, is bij Mémoires d’un rat de oorlog zelf het onderwerp en zijn de vertellingen vaak te herleiden tot historische feiten. De auteur heeft in deze bijzondere vorm zijn eigen oorlogsbeleving opgeschreven en het is daarmee een soort oorlogsdagboek. Mémoires d’un rat is tevens een middel geweest om de censuur te omzeilen. Een rat kan zich immers meer veroorloven dan een soldaat. Militairhistorisch gezien is Mémoires d’un rat veel interessanter.

De oorlogsherinneringen van de rat Ferdinand

Mémoires d’un rat is het verhaal van de oorlog, verteld door de rat Ferdinand, in de loopgraven van Frankrijk. Een rat, gevangen in een kooi door de poilu Juvenet, die in plaats van te worden afgemaakt, zoals duizenden van zijn soortgenoten, gepromoveerd wordt tot de status van gasdetector, door de toevallige, scherpe opmerking van een kolonel op inspectie.

“- Aha,!, vroeg hij, is dit de vangst van afgelopen nacht?
Het was Juvenet die me voorstelde. De kolonel plaagde me vaderlijk met het uiteinde van zijn wandelstok. Mijn mimiek en gehuppel leken hem zeer te amuseren.
– We gaan hem verdrinken, lichtte Juvenet toe, op mij wijzend.
– Helemaal niet!, protesteerde de man die zijn gezonde verstand liet spreken, u heeft hier iets dat u goed van pas kan komen. Pas goed op hem! Hij gaat u van dienst zijn als  alarm, in het geval van een gasaanval.
Vervolgens, terwijl hij zich wendde naar de kapitein die hem begeleidde:
– Het zou goed zijn om er altijd enkele van in een kooi te hebben in de verschillende loopgraven, vooral in de onderkomens met mitrailleurs waar het koolmonoxide zich kan ophopen…”
“Vanaf de dag dat de kolonel heeft beslist over mijn lot heeft een mysterieuze band mij verbonden met het regiment. Ik voel dat ik nooit meer zal weggaan. Ik was een klein maar onmisbaar radertje in het reusachtige raderwerk van het leger”

Ferdinand komt in het middelpunt van de belangstelling te staan en hij wordt ingelijfd bij het Franse leger. Hij krijgt van zijn baasje zelfs een kleurstof te drinken waardoor zijn vacht “horizon-bleu” kleurt, de kleur van de Franse uniformen, en op zijn rug verschijnt een regimentsnummer. Van achter het front bij Verdun neemt Ferdinand deel aan het dagelijkse leven van de poilus, de wisselingen van eenheden, de diverse offensieven, maar ook de verloven, het eindeloze wachten op informatie, het ontstaan van hardnekkige geruchten, de eenzaamheid en bovenal de angst.

Norton Cru klasseert in zijn Temoins het boek van Chaine onder de Reflexions (minder zakelijke overdenkingen, gedachtegangen en observaties, meestal niet chronologisch van opbouw, maar thematisch). Hij beargumenteert dit met “in vorm is het een roman, met als basis de filosofie van de oorlog”. Ondanks het feit dat het pure fantasie is om een rat het verhaal van de oorlog te laten vertellen en dus eigenlijk een grap lijkt, neemt hij het werk serieus. De auteur heeft er voor gekozen om in deze vorm zijn mening te geven, die hij misschien niet had durven publiceren als zijn eigen persoonlijke mening. Pierre Chaine toont ons bespiegelingen over de oorlog en onthult de sentimenten van de Franse soldaten aan het front. Hij maakt gebruik van deze fantasievolle vorm om met veel subtiliteit en ironie over de absurditeiten en verschrikkingen van de oorlog te spreken zonder meteen te worden gecensureerd. Het is een van de weinige werken die een glimlach oproept bij het verschrikkelijke conflict dat de Eerste Wereldoorlog was, zonder grofheden, zonder cynisme, maar ook zonder de grote en kleine onrechtvaardigheden uit de weg te gaan.

Van meet af aan herkent men in de ogenschijnlijk onschuldige bewoordingen van de rat, de kritische humor van de auteur. De toon is licht spottend, soms amusant en verbazend. Een mooi voorbeeld is de verwerking van een beroemde uitspraak van de Franse opperbevelhebber Joffre, “Je les grignote”. (grignoter = knabbelen)
“Heeft Joffre zelf ons niet een schitterend eerbetoon gegeven toen hij zich met ons op gelijke voet stelde met de woorden: “Ik knabbel aan hen”
[Joffre bedoelde met deze uitspraak dat hij de Duitse loopgraven stukje voor stukje zou doen afbrokkelen, de “grignotage” was zijn nieuwe strategie voor 1915]
Over de mentaliteit van de soldaat schrijft hij onder andere: “De beste soldaten waren de rekruten want zij hadden geen weet van de gevaren. De nieuwelingen lieten een betere moraal zien dan de veteranen”. Ook zet hij zich af tegen de berichtgeving van het front in de pers: “Men zal in mijn geschriften niet het opgewekte geklets vinden van de frontberichten, ook geen gewonden die weigeren zich te laten afvoeren, geen verminkten die ongeduldig zijn om weer naar het front terug te keren, geen doden die weer willen opstaan”
[Dit laatste is een uithaal naar het boek “Debout les morts!” (doden sta op!) van Jacques Péricard]

De schrijver

Pierre Chaine (1882-1963 ) had voor de Eerste Wereldoorlog nog niet veel gepubliceerd. Zijn passie lag bij het theater, waarvoor hij enkele stukken had geschreven waarin humor en fantasie een grote rol speelden. Hij verdeelde zijn tijd tussen werk als bibliothecaris, literatuurcriticus en schrijver voor het theater. Zijn dramaturgische stukken werden uitgevoerd aan het Grand Guignol theater in Parijs, waar hij na de oorlog ook weer naar terugkeerde.
In 1914 brak de oorlog uit en werd hij gemobiliseerd. Hij was toen al 32 jaar, getrouwd en vader van twee kinderen. Na een aanvangsfase als adjudant en sectiecommandant werd hij na zeven maanden oorlog, in april 1915, tweede luitenant bij het 158e Regiment Infanterie. In 1915 en 1916 was hij eerste luitenant bij een mitrailleureenheid van het 370e Regiment Infanterie en in 1917 volgde een overplaatsing naar het 13e Bataillon Chasseurs Alpin waar hij in 1918 gepromoveerd werd tot kapitein. Hij verbleef dus bijna de gehele oorlog aan het front. De belevenissen van Ferdinand de rat volgen vrij nauwkeurig de route in het veld van de schrijver, echter niet in chronologische volgorde. Volgens de aantekeningen van Norton Cru:
Het grootste deel van het boek beslaat de sectoren die in 1916 bezet worden door de 71e divisie (370e R.I.): de spoorweg van  Avricourt naar de Chapelotte, Verdun (Bois Fumin en Damloup), tussen Avocourt en de Aire (Vauquois). De gebeurtenissen aan het begin van de oorlog bij het 158e R.I. worden pas beschreven in het tweede deel van het boek en tegen het eind zijn de sporen te herleiden naar het 13e B.C.A. op de Chemin des Dames.

Oorlogspaard en loopgraafrat in het theater

De verhalen Warhorse en Mémoires d’un rat kennen beide een uitvoering als theaterstuk, ook weer in beginsel voor kinderen bedoeld. Bij het broadwaystuk Warhorse wordt het paard op sublieme wijze uitgebeeld met een levensgroot door mensen voortbewogen model dat alle karakteristieke paardenbewegingen kan uitvoeren. Mémoires d’un rat speelde in kleine zalen als monoloog, waarbij de rat overtuigend neergezet werd door een acteur met subtiele bewegingen, mimiek, een vreemd stemmetje en een dikke laag grime. Het verhaal van de rat Ferdinand is in 2003 en 2004 opgevoerd onder regie van Christine Bussière, met Alain Stach als acteur. De gehele voorstelling van meer dan een uur is online te zien.

Edities

Mémoires d’un rat is in de geschiedenis een aantal malen herdrukt en ook nu nog steeds te koop in de herdruk van 2008. De verhalen van de rat Ferdinand begonnen hun levensloop in 1916 als feuilleton in het tijdschrift A l’oeuvre, waar Chaine zijn werk rechtstreeks van het front naar toe stuurde. In boekvorm verscheen het nog tijdens de oorlog in 1917, bij dezelfde uitgever A l’oeuvre. Het succes was aanleiding voor de auteur om een vervolg te maken, dat in 1918 gepubliceerd werd onder de titel “Les commentaires de Ferdinand”. In 1921 werden de twee delen verenigd in een enkel boek, voorzien van illustraties en van een voorwoord geschreven door Anatole France, uitgegeven bij Payot in Parijs. Het werk kende in het begin een zeer groot succes. Er volgden nog diverse herdrukken, in luxe edities of juist goedkope pockets, al dan niet geïllustreerd, tot het eind jaren vijftig in de vergetelheid raakte. Pas vrij recent is het werk weer herontdekt met heruitgaven in 2000, 2007, 2008 en kreeg het zelfs een theateruitvoering. De diverse versies van Mémoires d’un rat zijn niet erg zeldzaam en nog op vele plaatsen te koop bij antiquariaten. De belangstelling is vreemd genoeg altijd beperkt gebleven tot Frankrijk. Blijkbaar heeft niemand het aangedurfd om de woordkunsten van Chaine om te zetten naar een andere taal.
Curieus is een gedeeltelijke vertaling van slechts 19 pagina’s in het Engels met als titel “The memoirs of a mouse, a story for children”, translated from the French of Pierre Chaine by Alleyne M. Runyon. Voor deze “limited edition of 47 copies” worden antiquarisch grote bedragen gevraagd.

Persoonlijke notitie

Ik kocht de geannoteerde uitgave van Mémoires d’un rat in 2000 naar aanleiding van een lezing door Jaap Kerkhoven, inmiddels overleden oud conservator van het Legermuseum. Oudgedienden van de Western Front Association Nederland kennen Jaap nog als een begenadigd spreker en een specialist op onder andere het gebied van Franse oorlogsliteratuur. Het exemplaar van “Les commentaires de Ferdinand”, het tweede stuk van het verhaal dat aanvankelijk als gescheiden deel was uitgebracht, is door Jaap aan het Legermuseum geschonken in 1994 en door hemzelf voorzien van een handgeschreven inleiding en inhoudsopgave. Het is in de bibliotheek van het Legermuseum aanwezig onder exemplaarnummer 00011184, standplaats HBD I/I 010-0066.

Aris de Bruijn  – medewerker Legermuseum

 

2

Les Mémoires d’un Rat
A l’oeuvre, Paris, 1917 (94 pag.) / (125 pag.) Dessins de Hautot

Les commentaires de Ferdinand (ancien rat de tranchées)
A l’oeuvre, Paris, 1918 (126 pag.) / (155 pag.) Dessins de Hautot

Les mémoires d’un rat
Payot, Paris, 1921 (249 pag.) / (344 pag.) Ornamentations d’ Irène Hermann-Paul

Les Mémoires d’un Rat
Dan. Niestlé Editeur, Paris 1920 (167 pag.) Belle edition orné de 36 eaux-fortes par
Tigane Polat

Les Commentaires de Ferdinand (suite des Mémoires d’un Rat)
Dan. Niestlé Editeur, Paris 1921 (196 pag.) Belle edition orné de 38 eaux-fortes par
Tigane Polat

Les mémoires d’un rat
Payot & Cie, Paris 1923 (242 pag.)

Les mémoires d’un rat (1914-1918)
Payot & Cie, Paris 1930 (249 pag.)

Les mémoires d’un rat (1914-1918)
Editions de France, Paris, 1934 (242 pag.)

Les mémoires d’un rat (1914-1918)
La Thune du Guay, 1956 (181 pag.)

Les memoires d’un rat
Louis Pariente, Paris 2000 (337 pag.) Aquarelles de Charles Hérissey

Les memoires d’un rat
La Maison Du Dictionnaire – 11/12/2007

Memoires d’un rat, suivis des Commentaires de Ferdinand, ancien rat de tranchées
Tallandier, collection Texto, 06/10/2008 (238 pag.)

Advertenties

Reacties

Nog geen reacties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

link naar legermuseum