Op 27 februari 1942 vond de slag in de Javazee plaats. In deze zeeslag tussen een geallieerd eskader onder commando van de Nederlandse schout-bij-nacht Karel Doorman en een Japans smaldeel, lieten honderden Nederlandse marinemensen het leven. Omdat het dit jaar precies 70 jaar geleden is dat deze slag plaats vond, presenteren we hier ter nagedachtenis enkele objecten uit de collectie van het Legermuseum.
Het verhaal van de Slag in de Javazee wordt belicht in het januari-februari nummer van Checkpoint,  maandblad voor veteranen. Tevens geven we hier enkele literatuurtips. De boeken die aanwezig zijn in de bibliotheek van het Legermuseum zijn voorzien van een exemplaarnummer.

00108248
Slag in de Java-zee: 27-2-1942. Heldendood van Doorman en ondergang onzer kruisers ‘de Ruiter’ en ‘de Java’ in hun strijd tegen Japansche overmacht
Ontwerp uit 1942 voor een politieke tekening in een krant vervaardigd door P. de Jong.

117597
Platte pet van diep donkerblauw laken voor officier der Mariniers (ca. 1925). De pet heeft een rechte zwarte klep. Hierboven zwarte stormband die is bevestigd aan goudkleurige rozetten. Hierop embleem Marine: anker met ketting, gedekt door koninklijke kroon. Op romp van de pet zwarte geweven W-band. Aan voorzijde hiervan in gouddraad geborduurde aesculaap in koninklijke kroon, omgeven door eikenloof. Aan binnenzijde zwarte lederen zweetband. Op rood dekselbodem en aan binnenzijde zweetband zwarte stempels: ”M3975′

053075
Muts van diep donkerblauw laken voor matrozen van het vlootpersoneel der Mariniers (voor 1940). De muts heeft ronde vorm en stugge staande rand van circa 4 cm. Hierop is zijden lint genaaid, dat geknoopt is maar de uiteindes steken ver uit. Op het lint in gele letters in gebroken schrift: ”Koninklijke Marine”. Het deksel van de muts kraagt uit ten opzichte van de staande rand. Op dekselbodem aan binnenzijde een vervaardigersstempel: ”C&A/Brenninkmeyer”.

exempl.nr. 00224539
Battle of the Java Sea ; by David A. Thomas; André Deutsch; London 1968

exempl.nr. 00071885
Hr. Ms. Kruisers ‘Java’ en ‘Sumatra’ ; J. Anten ; met medew. van H. Klom … [et al. ; vert. samenvatting in het Engels: M.J.L. van Yperen ; eindred.: J.R. van Diessen ; technische tek.: D. Pilkes ; fotogr.: Ton Aartsen Fotografie]; Asia Maior; Zierikzee 2001

exempl.nr. 88886735
De Koninklijke Marine in de Tweede Wereldoorlog ; Ph.M. Bosscher; Wever; Franeker 1984-90; 3 dln.

HR.MS. KRUISER ‘DE RUYTER’ 1933-1942 ;  H.J. Legemaate; A.J.J. Mulder; M.G.J. van Zeeland (e.a.); Asia Maior, Purmerend 1999

Koers 300 Vaart 25. De Slag in de Javazee ; Johan P. Nater; Unieboek: Bussum, 1980.

De vierde lezing in de reeks winterlezingen wordt op donderdag 1 maart 2012 verzorgd door onze conservator voertuigen en contemporaine collecties Casper van Bruggen, en heeft als titel: “Het Papoea Vrijwilligers Korps (1961-1963); na een glansrijke start in de wieg gesmoord”.

Na de soevereiniteitsoverdracht van Nederlands-Indië aan de Verenigde Staten van Indonesië eind 1949 bleef Nieuw-Guinea voorlopig onder Nederlands gezag. Eind jaren ’50 ontstond een tienjarenplan om  Nieuw-Guinea en de Papoea’s klaar te stomen voor zelfbestuur. Eén van de onderdelen was de vorming van een eigen defensieapparaat. Het uitgangspunt daartoe werd gevormd door het Papoea Vrijwilligers Korps (PVK). Het Papoea-korps werd het 5e Nederlandse krijgsmachtdeel met een kader samengesteld uit marine-, landmacht- en luchtmachtpersoneel. Na een snelle start werden al binnen een half jaar de eerste pelotons PVK ingezet tegen Indonesische infiltranten. Waar ze de kans kregen bewezen de Papoeamilitairen heer en meester te zijn in het jungle-optreden. Ondanks succes tegen de infiltranten werd Nieuw-Guinea politiek verloren. De Papoea’s van het PVK gingen een jaar na hun aanstelling ineens een heel andere toekomst tegemoet.

Elke winterlezing begint om 10.00 uur met koffie, en eindigt om 11.30 uur. Daarna kunt u op eigen gelegenheid het museum bekijken.

U kunt zich aanmelden via communicatie@legermuseum.nl onder vermelding van “winterlezing 4″
Kosten: kaartje museum of gratis met museumkaart, defensiepas, veteranenpas, postactievenpas, vriendenlidmaatschapskaart of studentenkaart

Casper van Bruggen is tevens auteur van het boek ‘Verget ons niet’, het Papoea Vrijwilligers Korps 1961-1963.

vraag:
Ik ben bezig met het schrijven van een boek en zoek daarvoor de volgende informatie. Bij de moordaanslag op Prins Willem te Antwerpen werd de moordenaar gedood door de lijfwacht van de Prins, hellebaardiers (?). Hoeveel woog zo’n hellebaard?

antwoord:
Een hellebaard van het type dat mogelijk gedragen is door de lijfwacht van de Prins woog ongeveer 2,5 kg. In onze collectie bevindt zich een vergelijkbaar wapen onder objectnummer 014864.
Overigens is het misschien goed om te weten dat deze zgn. hellebaardiers eveneens waren bewapend met een degen.

Beschrijving bij het object 014864

Hellebaard met trapeziumvormige kling met concaaf snijvlak haak, doornen en drie perforaties en snavelhaak

Een hellebaard bestaande uit een smeedijzeren kop op een houten stok. De kop heeft een trapeziumvormige kling met een sterk concaaf snijvlak en zijvlakken die diagonaal beginnen en na een doorn overgaan tot een versmalling en bij de aanzet weer een beetje uitlopen, een snavelhaak met weerhaakje en twee ingelegde  veren die met zeven nagels zijn vastgezet. Onder deze huls is een extra huls geplaatst met twee veren. De veren worden met een vierkante band met afgeronde hoeken bij elkaar gehouden. Op de kling zijn drie geperforeerde rozetten aangebracht, één van zeven perforaties en twee van drie perforaties. Op de haak is één rozet van drie perforaties aangebracht. De vierhoekige stok is van hout en heeft afgeronde hoeken.

De klus is af

-

-

drinkende soldaat

Al weer driekwart jaar zijn voorbij gegaan. Wij nemen afscheid van onze projectmedewerkster Marjolijn Poppink. Als registrator heeft zij het Legermuseum krachtig ondersteund bij het beschrijven van grote hoeveelheden negatieven, dia’s en fotoafdrukken. In korte tijd zijn heel wat bijzondere en curieuze opnamen door haar handen gegaan. Opnamen ook waarvan niet zo meteen duidelijk was wat het voorstelde of waarom ze genomen waren. Wat te denken van een foto van een drinkende man in een laboratoriumachtige werkplaats. Was het iemand die dorstig was van het harde werken, of iemand die zijn zelfgemaakte drankje uitprobeerde? Niets van dat alles. Navraag leerde dat het ging om een foto van een oud medewerker die poseert voor het maken van een uniformfiguur. Hij staat model voor een drinkende soldaat tijdens de slag bij Waterloo. Overigens is de figuur nooit gemaakt omdat een permanent drinkende soldaat maar een slecht voorbeeld zou geven aan de museumbezoekers.
-
Medewerkers van het museum zijn regelmatig benaderd met de vraag:  “wat is dit, wanneer was het, kan iemand hier iets over zeggen?”. En zo zijn er heel wat raadseltjes opgelost, die voorzien van een keurige beschrijving in de collectie zijn opgenomen. In haar eigen woorden blikt Marjolijn terug op een korte maar hevige periode. Wij wensen haar het beste en vooral nieuwe spannende jobs waar zij al haar kennis en energie bij kan inzetten.
-

“Op 1 april 2011 kwam ik in dienst bij het museum als projectmedewerker voor assistentie bij het wegwerken van de registratie-achterstanden. Na een paar weken was ik klaar met de klussen registratie divers beeldmateriaal die er voor mij klaarlagen. Daarna kon begonnen worden aan de grote klus, namelijk het registreren van de grote hoeveelheid negatieven.
-
Hoe groot de collectie is blijkt gaande weg. Het begint met een ladekast en daarna komen er uit de kluis dozen met ongeregistreerd materiaal. Na een oproep aan collega’s komt er uit kasten hier en daar nog het één en ander tevoorschijn. Er komt zelfs een hele ‘nieuwe’ ladekast het depot binnen gereden. Stroop de mouwen maar op!
In overleg is besloten de collectie zoveel mogelijk als ‘bulk’ te beschrijven. Niet elke opname van een rolletje met 36 opnamen kan een eigen beschrijving krijgen, dat is onbegonnen werk. De negatieven en diapositieven worden in Melinex bladen verpakt en afhankelijk van het formaat negatief gaan er 4, 12 of 36 opnamen op een blad. Dat schiet lekker op. Helaas is na afloop niet te zeggen hoeveel opnamen  er op deze manier zijn beschreven. Ga je uit van 4 negatieven per blad dan zijn het 11.744 opnamen, ga je uit van 36 opnamen dan zijn het al snel 105.696 stuks. Bij 12 opnamen per blad zijn er ongeveer  35.232 negatieven beschreven. 
-
Na de negatieven en diapositieven wachten er nog  circa 3000 foto’s op een beschrijving. Het betreft afdrukken met daarop de geschiedenis van het museum zelf met opnamen uit Doorwerth, Leiden en Delft. De gebouwen zijn van binnen en buiten gefotografeerd evenals de vaste opstellingen,  tentoonstellingen, evenementen en het personeel.  
Voor mij is het leuk dat de spoedklus af is, dat geeft een voldaan gevoel. Daarnaast vind ik het leuk dat ik in de korte tijd die ik hier heb gewerkt, ik een groot deel van de geschiedenis van het museum aan mij voorbij heb zien komen. En Delft is binnenkort ook weer geschiedenis…. “
-
Marjolijn Poppink, 24 januari 2012

.

Met Warhorse van Steven Spielberg in de bioscopen staat de oorlogsbeleving van een dier in de actualiteit. Het is het emotionele verhaal van een paard in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. In dit artikel belichten we een ander oorlogsdier, een loopgraafrat, met het boek Mémoires d’un rat van Pierre Chaine.

Er zijn enkele parallellen maar ook veel verschillen tussen beide verhalen. Beide gaan ze over een dier in de loopgravenoorlog aan het westfront van de Eerste Wereldoorlog, met kameraadschap en humor, met angstige momenten en met de verschrikkingen van de oorlog. Mémoires d’un rat is een parabel waarin de rat zelf kan spreken en het verhaal is opgetekend in zijn eigen bewoordingen. In Warhorse heeft het paard menselijke eigenschappen meegekregen, wat in de film nog versterkt wordt door zijn bijna menselijke oogopslag, maar het paard is zelf niet aan het woord. De gedachten van het paard worden gevormd in de hersenen van de toeschouwer. In beide verhalen maken de dieren angstige en levensbedreigende situaties mee en meermalen staan ze op het punt het leven te laten. In beide gevallen ook zijn het kinderverhalen die een laag hebben die voor volwassenen bedoeld is.
Maar waar bij Warhorse de oorlogshandelingen slechts een decor zijn waartegen het vooral emotionele en romantische verhaal zich afspeelt, is bij Mémoires d’un rat de oorlog zelf het onderwerp en zijn de vertellingen vaak te herleiden tot historische feiten. De auteur heeft in deze bijzondere vorm zijn eigen oorlogsbeleving opgeschreven en het is daarmee een soort oorlogsdagboek. Mémoires d’un rat is tevens een middel geweest om de censuur te omzeilen. Een rat kan zich immers meer veroorloven dan een soldaat. Militairhistorisch gezien is Mémoires d’un rat veel interessanter.

De oorlogsherinneringen van de rat Ferdinand

Mémoires d’un rat is het verhaal van de oorlog, verteld door de rat Ferdinand, in de loopgraven van Frankrijk. Een rat, gevangen in een kooi door de poilu Juvenet, die in plaats van te worden afgemaakt, zoals duizenden van zijn soortgenoten, gepromoveerd wordt tot de status van gasdetector, door de toevallige, scherpe opmerking van een kolonel op inspectie.

“- Aha,!, vroeg hij, is dit de vangst van afgelopen nacht?
Het was Juvenet die me voorstelde. De kolonel plaagde me vaderlijk met het uiteinde van zijn wandelstok. Mijn mimiek en gehuppel leken hem zeer te amuseren.
- We gaan hem verdrinken, lichtte Juvenet toe, op mij wijzend.
- Helemaal niet!, protesteerde de man die zijn gezonde verstand liet spreken, u heeft hier iets dat u goed van pas kan komen. Pas goed op hem! Hij gaat u van dienst zijn als  alarm, in het geval van een gasaanval.
Vervolgens, terwijl hij zich wendde naar de kapitein die hem begeleidde:
- Het zou goed zijn om er altijd enkele van in een kooi te hebben in de verschillende loopgraven, vooral in de onderkomens met mitrailleurs waar het koolmonoxide zich kan ophopen…”
“Vanaf de dag dat de kolonel heeft beslist over mijn lot heeft een mysterieuze band mij verbonden met het regiment. Ik voel dat ik nooit meer zal weggaan. Ik was een klein maar onmisbaar radertje in het reusachtige raderwerk van het leger”

Ferdinand komt in het middelpunt van de belangstelling te staan en hij wordt ingelijfd bij het Franse leger. Hij krijgt van zijn baasje zelfs een kleurstof te drinken waardoor zijn vacht “horizon-bleu” kleurt, de kleur van de Franse uniformen, en op zijn rug verschijnt een regimentsnummer. Van achter het front bij Verdun neemt Ferdinand deel aan het dagelijkse leven van de poilus, de wisselingen van eenheden, de diverse offensieven, maar ook de verloven, het eindeloze wachten op informatie, het ontstaan van hardnekkige geruchten, de eenzaamheid en bovenal de angst.

Norton Cru klasseert in zijn Temoins het boek van Chaine onder de Reflexions (minder zakelijke overdenkingen, gedachtegangen en observaties, meestal niet chronologisch van opbouw, maar thematisch). Hij beargumenteert dit met “in vorm is het een roman, met als basis de filosofie van de oorlog”. Ondanks het feit dat het pure fantasie is om een rat het verhaal van de oorlog te laten vertellen en dus eigenlijk een grap lijkt, neemt hij het werk serieus. De auteur heeft er voor gekozen om in deze vorm zijn mening te geven, die hij misschien niet had durven publiceren als zijn eigen persoonlijke mening. Pierre Chaine toont ons bespiegelingen over de oorlog en onthult de sentimenten van de Franse soldaten aan het front. Hij maakt gebruik van deze fantasievolle vorm om met veel subtiliteit en ironie over de absurditeiten en verschrikkingen van de oorlog te spreken zonder meteen te worden gecensureerd. Het is een van de weinige werken die een glimlach oproept bij het verschrikkelijke conflict dat de Eerste Wereldoorlog was, zonder grofheden, zonder cynisme, maar ook zonder de grote en kleine onrechtvaardigheden uit de weg te gaan.

Van meet af aan herkent men in de ogenschijnlijk onschuldige bewoordingen van de rat, de kritische humor van de auteur. De toon is licht spottend, soms amusant en verbazend. Een mooi voorbeeld is de verwerking van een beroemde uitspraak van de Franse opperbevelhebber Joffre, “Je les grignote”. (grignoter = knabbelen)
“Heeft Joffre zelf ons niet een schitterend eerbetoon gegeven toen hij zich met ons op gelijke voet stelde met de woorden: “Ik knabbel aan hen”
[Joffre bedoelde met deze uitspraak dat hij de Duitse loopgraven stukje voor stukje zou doen afbrokkelen, de "grignotage" was zijn nieuwe strategie voor 1915]
Over de mentaliteit van de soldaat schrijft hij onder andere: “De beste soldaten waren de rekruten want zij hadden geen weet van de gevaren. De nieuwelingen lieten een betere moraal zien dan de veteranen”. Ook zet hij zich af tegen de berichtgeving van het front in de pers: “Men zal in mijn geschriften niet het opgewekte geklets vinden van de frontberichten, ook geen gewonden die weigeren zich te laten afvoeren, geen verminkten die ongeduldig zijn om weer naar het front terug te keren, geen doden die weer willen opstaan”
[Dit laatste is een uithaal naar het boek "Debout les morts!" (doden sta op!) van Jacques Péricard]

De schrijver

Pierre Chaine (1882-1963 ) had voor de Eerste Wereldoorlog nog niet veel gepubliceerd. Zijn passie lag bij het theater, waarvoor hij enkele stukken had geschreven waarin humor en fantasie een grote rol speelden. Hij verdeelde zijn tijd tussen werk als bibliothecaris, literatuurcriticus en schrijver voor het theater. Zijn dramaturgische stukken werden uitgevoerd aan het Grand Guignol theater in Parijs, waar hij na de oorlog ook weer naar terugkeerde.
In 1914 brak de oorlog uit en werd hij gemobiliseerd. Hij was toen al 32 jaar, getrouwd en vader van twee kinderen. Na een aanvangsfase als adjudant en sectiecommandant werd hij na zeven maanden oorlog, in april 1915, tweede luitenant bij het 158e Regiment Infanterie. In 1915 en 1916 was hij eerste luitenant bij een mitrailleureenheid van het 370e Regiment Infanterie en in 1917 volgde een overplaatsing naar het 13e Bataillon Chasseurs Alpin waar hij in 1918 gepromoveerd werd tot kapitein. Hij verbleef dus bijna de gehele oorlog aan het front. De belevenissen van Ferdinand de rat volgen vrij nauwkeurig de route in het veld van de schrijver, echter niet in chronologische volgorde. Volgens de aantekeningen van Norton Cru:
Het grootste deel van het boek beslaat de sectoren die in 1916 bezet worden door de 71e divisie (370e R.I.): de spoorweg van  Avricourt naar de Chapelotte, Verdun (Bois Fumin en Damloup), tussen Avocourt en de Aire (Vauquois). De gebeurtenissen aan het begin van de oorlog bij het 158e R.I. worden pas beschreven in het tweede deel van het boek en tegen het eind zijn de sporen te herleiden naar het 13e B.C.A. op de Chemin des Dames.

Oorlogspaard en loopgraafrat in het theater

De verhalen Warhorse en Mémoires d’un rat kennen beide een uitvoering als theaterstuk, ook weer in beginsel voor kinderen bedoeld. Bij het broadwaystuk Warhorse wordt het paard op sublieme wijze uitgebeeld met een levensgroot door mensen voortbewogen model dat alle karakteristieke paardenbewegingen kan uitvoeren. Mémoires d’un rat speelde in kleine zalen als monoloog, waarbij de rat overtuigend neergezet werd door een acteur met subtiele bewegingen, mimiek, een vreemd stemmetje en een dikke laag grime. Het verhaal van de rat Ferdinand is in 2003 en 2004 opgevoerd onder regie van Christine Bussière, met Alain Stach als acteur. De gehele voorstelling van meer dan een uur is online te zien.

Edities

Mémoires d’un rat is in de geschiedenis een aantal malen herdrukt en ook nu nog steeds te koop in de herdruk van 2008. De verhalen van de rat Ferdinand begonnen hun levensloop in 1916 als feuilleton in het tijdschrift A l’oeuvre, waar Chaine zijn werk rechtstreeks van het front naar toe stuurde. In boekvorm verscheen het nog tijdens de oorlog in 1917, bij dezelfde uitgever A l’oeuvre. Het succes was aanleiding voor de auteur om een vervolg te maken, dat in 1918 gepubliceerd werd onder de titel “Les commentaires de Ferdinand”. In 1921 werden de twee delen verenigd in een enkel boek, voorzien van illustraties en van een voorwoord geschreven door Anatole France, uitgegeven bij Payot in Parijs. Het werk kende in het begin een zeer groot succes. Er volgden nog diverse herdrukken, in luxe edities of juist goedkope pockets, al dan niet geïllustreerd, tot het eind jaren vijftig in de vergetelheid raakte. Pas vrij recent is het werk weer herontdekt met heruitgaven in 2000, 2007, 2008 en kreeg het zelfs een theateruitvoering. De diverse versies van Mémoires d’un rat zijn niet erg zeldzaam en nog op vele plaatsen te koop bij antiquariaten. De belangstelling is vreemd genoeg altijd beperkt gebleven tot Frankrijk. Blijkbaar heeft niemand het aangedurfd om de woordkunsten van Chaine om te zetten naar een andere taal.
Curieus is een gedeeltelijke vertaling van slechts 19 pagina’s in het Engels met als titel “The memoirs of a mouse, a story for children”, translated from the French of Pierre Chaine by Alleyne M. Runyon. Voor deze “limited edition of 47 copies” worden antiquarisch grote bedragen gevraagd.

Persoonlijke notitie

Ik kocht de geannoteerde uitgave van Mémoires d’un rat in 2000 naar aanleiding van een lezing door Jaap Kerkhoven, inmiddels overleden oud conservator van het Legermuseum. Oudgedienden van de Western Front Association Nederland kennen Jaap nog als een begenadigd spreker en een specialist op onder andere het gebied van Franse oorlogsliteratuur. Het exemplaar van “Les commentaires de Ferdinand”, het tweede stuk van het verhaal dat aanvankelijk als gescheiden deel was uitgebracht, is door Jaap aan het Legermuseum geschonken in 1994 en door hemzelf voorzien van een handgeschreven inleiding en inhoudsopgave. Het is in de bibliotheek van het Legermuseum aanwezig onder exemplaarnummer 00011184, standplaats HBD I/I 010-0066.

Aris de Bruijn  - medewerker Legermuseum

2

Les Mémoires d’un Rat
A l’oeuvre, Paris, 1917 (94 pag.) / (125 pag.) Dessins de Hautot
-
Les commentaires de Ferdinand (ancien rat de tranchées)
A l’oeuvre, Paris, 1918 (126 pag.) / (155 pag.) Dessins de Hautot
-
Les mémoires d’un rat
Payot, Paris, 1921 (249 pag.) / (344 pag.) Ornamentations d’ Irène Hermann-Paul
-
Les Mémoires d’un Rat
Dan. Niestlé Editeur, Paris 1920 (167 pag.) Belle edition orné de 36 eaux-fortes par
Tigane Polat
-
Les Commentaires de Ferdinand (suite des Mémoires d’un Rat)
Dan. Niestlé Editeur, Paris 1921 (196 pag.) Belle edition orné de 38 eaux-fortes par
Tigane Polat
-
Les mémoires d’un rat
Payot & Cie, Paris 1923 (242 pag.)
-
Les mémoires d’un rat (1914-1918)
Payot & Cie, Paris 1930 (249 pag.)
-
Les mémoires d’un rat (1914-1918)
Editions de France, Paris, 1934 (242 pag.)
-
Les mémoires d’un rat (1914-1918)
La Thune du Guay, 1956 (181 pag.)
-
Les memoires d’un rat
Louis Pariente, Paris 2000 (337 pag.) Aquarelles de Charles Hérissey
-
Les memoires d’un rat
La Maison Du Dictionnaire – 11/12/2007
-
Memoires d’un rat, suivis des Commentaires de Ferdinand, ancien rat de tranchées
Tallandier, collection Texto, 06/10/2008 (238 pag.)

-

De derde lezing alweer in de reeks winterlezingen. Op donderdag 2 februari 2012 zal onze conservator picturalia Jos Hilkhuijsen spreken over bekende (volks) liedjes en (Nederlandse) popmuziek die gerelateerd zijn aan de verschillende oorlogsomstandigheden in de twintigste eeuw, van de Eerste Wereldoorlog t/m de vredesmissies.
De lezing wordt opgeluisterd met beelden van muziekdragers en singlehoesjes en uiteraard met muziekfragmenten.

Synopsis:
“Van oudsher worden krijgsmachten door de samenleving op muzikale wijze becommentarieerd, op vermakelijke wijze bezongen en bespot.  De lezing geeft een beeld van de Nederlandstalige liedjes die gerelateerd zijn aan de verschillende oorlogsomstandigheden in de 20e eeuw, waarmee ons land te maken kreeg. De daaruit voorgekomen liederen kenmerken zich door sociale geëngageerdheid, protest, spot, humor, soldatenromantiek, vaderlandsliefde, strijdvaardigheid en heimwee (‘going-home’ liedjes). In het algemeen zijn het aansprekende liedjes die de tijdgeest aanvoelden; liedjes die iedereen kon meezingen; liedjes waar je vrolijk van werd, die herinneringen opriepen en die stof tot nadenken gaven. Met name tijdens de mobilisatie en bezettingsjaren bloeide de liedcultuur als nooit tevoren, mede dankzij de radio, grammofoonplaat en revues.”

Elke winterlezing begint om 10.00 uur met koffie, en eindigt om 11.30 uur. Daarna kunt u op eigen gelegenheid het museum bekijken.
U kunt zich aanmelden via communicatie@legermuseum.nl onder vermelding van “winterlezing 3″

kosten: kaartje museum of gratis met museumkaart, defensiepas, veteranenpas, postactievenpas, vriendenlidmaatschapskaart of studentenkaart

Musket model 1777 an IX met bajonet (Collectie Legermuseum Delft exemplaarnummer: 018747)

*Dit artikel is geschreven aan de hand van eigen ervaringen met behulp van aanvullende literatuur*

Napoleontische soldaten zijn meestal afgebeeld met een musket waarop een bajonet is aangebracht. Deze ‘geïmproviseerde speer’ ziet er gevaarlijk uit, maar het is de vraag of met dit wapen in de praktijk veel slachtoffers zijn gemaakt. Er zijn weinig gegevens gevonden over soldaten die daadwerkelijk met behulp van een bajonet slachtoffers hebben gemaakt, en als de bajonet werd toegepast, dan was het aantal slachtoffers gering.[1] De bajonet werd echter niet uitsluitend gebruikt tijdens de strijd. Zo was het gebruikelijk dat soldaten na de slag gingen ‘lijken prikken’, opzoek naar waardevolle spullen. De soldaat die gewond op het veld achterbleef was kwetsbaar en kon door de vijand neergestoken worden. Als de bajonet al in de strijd werd gebruikt, dan gebeurde dat tijdens schermutselingen of bij het verdedigingen van strategische plekken, niet tijdens een grote veldslag.[2] Waarom zijn deze bajonetten dan wel op afbeeldingen weergegeven?

Bajonet model 1777 (Collectie Legermuseum Delft exemplaarnummer: 006413)

Dat er weinig bewijs is van slachtoffers als gevolg van verwondingen door bajonetten wil niet zeggen dat de bajonet niet op het wapen werd aangebracht. In zijn boek Tactics and the experience of battle in te age of Napoleon legt Rory Muir uit dat de bajonet niet erg praktisch was in het gebruik en eigenlijk bedoeld was om mee af te schrikken. Napoleontische veldslagen waren een kwestie van geduld en werkten erg op de zenuwen.[3] Bajonetcharges werden uitgevoerd om de vijand schrik aan te jagen zodat deze op de vlucht zou slaan. In de praktijk is een dergelijke charge echter uiterst onpraktisch. Om werkelijk contact te maken met de vijand moesten de soldaten deze namelijk zo dicht mogelijk naderen zodat zelfs de onnauwkeurige musketten hun doel niet konden missen. Kortom tijdens zo’n bajonetcharge waren de soldaten veel kwetsbaarder voor vijandelijk vuur. Bovendien beschikte de vijand in de meeste gevallen ook over bajonetten. Door te chargeren zouden de eigen soldaten op de bajonetten van de vijand gespiesd worden. Tot slot moest, rekening houdend met snelle salvo’s achter elkaar, de pas versneld worden, waardoor de kans toenam dat de linie uiteen viel. In de praktijk had de bajonetcharge al met al dus vrijwel geen voordelen.

Franse chasseur (jager). Heeft op de afbeelding geen bajonet op zijn musket. De grenadier die naast hem staat steekt met zijn bajonet in de boom. (Collectie Legermuseum Delft exemplaarnummer: 00112085_114)

Daadwerkelijk contact met de vijand zal echter vrijwel nooit zijn voorgekomen; in de meeste gevallen zal de vijand al teruggetrokken of gevlucht zijn geweest voordat de bajonetten konden worden gekruist. Er is evenwel een bron waarin wordt vermeld dat twee linies tegelijkertijd een charge op elkaar uitvoerden. Deze charge resulteerde echter in een statisch tafereel waarbij de soldaten al schermend positie hielden.[4] Officieren moeten ook ingezien hebben dat de chaos die ontstaat bij een dergelijke actie niet te overzien is. De opgebroken linie is namelijk een goed doelwit voor cavalerie. Toch werden bajonetten met succes toegepast tegen diezelfde cavalerie. Bij het aanzien van een cavaleriecharge werd er opdracht gegeven om in ‘carré’ op te stellen. Dit hield in dat de soldaten een vierkant vormden met aan elke kant soldaten die hun bajonetten naar voren staken.[5] Deze bajonetten vormden hierdoor een muur van spiesen waardoor de cavalerie niet dichterbij kon komen, daarnaast zal het paard zelf niet vrijwillig op de bajonetten lopen. Ondanks het feit dat cavaleriecharges met grote snelheid plaatsvonden, had de infanterie genoeg tijd een carré te vormen. Een cavaleriecharge zal namelijk nooit in volle galop zijn uitgevoerd aangezien niet alle paarden even snel en niet alle cavaleristen even dapper waren. Daarnaast is de kans groot dat er galopperende paarden struikelden over voorgangers die waren gesneuveld, ook weer met als gevolg dat de linie uiteen viel. De bajonet kon dus wel effectief gebruikt worden tegen cavalerie. Een carré vormt echter een mooi doelwit voor artillerie: een voltreffer kon veel slachtoffers maken.[6]

Franse Jagerbus. (Manufacture de Versailles, 1793) Deze kortere versie van een musket had geen directe ruimte voor een Bajonet. Er bestaan versies waarbij deze wel aan de zijkant bevestigd kon worden. (Collectie Legermuseum Delft exemplaarnummer 014555)

De bajonet had niet alleen invloed op de manier van oorlogvoeren tegen de vijand. Voor de soldaten zelf had het ook gevolgen. De bajonet maakte het musket ruim 40 centimeter langer tot een lengte van 1,95 meter, terwijl de gemiddelde lengte van een soldaat 1,60 meter was.[7] Deze soldaten moesten dus een object hanteren met een grote lengte dan hun eigen lichaamslengte. Daarom was training vereist om een musket in linie te kunnen laden en vuren.[8] De lengte kwam de bewegingsvrijheid in de linie, die al krap was, namelijk niet ten goede. De bajonet maakte de musket ook nog eens zwaarder (tot bijna 5 kilo) en legde het zwaartepunt van de musket verder naar voren, waardoor niet alleen het richten moeilijker werd maar ook het uithoudingsvermogen van de soldaat op de proef werd gesteld.[9] Voor linie infanteristen zal dit echter geen groot probleem opgeleverd hebben aangezien deze niet heel accuraat hoefden te vuren.[10] Lichte infanterie daarentegen had wel baat bij accuratesse. Het doel van deze eenheden was het uitschakelen van officieren en tamboers. Om dit te verwezenlijken moesten zij zich verschuilen om de vijand dicht genoeg te kunnen benaderen. De bajonet zal ook hier niet uit de verf zijn gekomen. Sterker nog, sommige lichte infanteristen waren uitgerust met een zogeheten ‘jagerbus’. Deze kortere versie van een musket had niet eens de mogelijkheid om een bajonet te bevestigen.[11]

In het veld kwam de bajonet niet echt tot zijn recht, maar wat als één van de twee partijen geen bajonetten had? In dat geval had een bajonetcharge wellicht wel zin. In de Napoleontische oorlogen was de bajonet zeker geen nieuw product. Toch heeft Napoleon dit wapen niet als onpraktisch gezien aangezien hij het gebruik ervan niet heeft verworpen. Heeft dit te maken met het idee om de vijand altijd een stap voor te blijven, of een verrassingselement te behouden? Zelfs tot in de Eerste Wereldoorlog is de bajonet doorontwikkeld. Nu moet echter wel bedacht worden dat ook de manier van oorlogvoeren in de tussentijd aanzienlijk is veranderd. Het laat echter wel zien dat in de praktijk de bajonet blijkbaar niet als onpraktisch werd ervaren.

Voor meer informatie kunt u terecht bij het Legermuseum in Delft of online via het CIC.

Hieronder kunt u uw reactie plaatsen, of u kunt dat doen op de facebookpagina.

Laat je vallen...ex.nr. 00271348

De bibliotheek van het Legermuseum krijgt regelmatig mooie schenkingen. De schenking van de heer Heij is er zo een. De heer Heij heeft in 2006 ongeveer 800 boeken, tijdschriften en artikelen aan het museum geschonken. In het kader van het project ‘Inhalen achterstanden registratie’ is de gehele schenking nu geregistreerd en raadpleegbaar via website van het Legermuseum.

Het betreft  boeken met onderwerpen zoals dienstweigeren, de wet gewetensbezwaar en dienstplicht in het algemeen. Tevens zitten er diverse publicaties van de Algemene Vereniging van Nederlandse Militairen (AVNM) en de Vereniging van Dienstplichtige Militairen (VVDM) bij. Een van die publicaties is ‘Laat je vallen vlug en plat dan heeft de A-bom het minste vat / [schrijvers: Martin Bouma ... et al. ; ill. René Uilenbroek ; foto's: Levien Willemse e.a. ; eindred.: Martin Bouma ... et al.]’. Dit is een uitgave van de Vereniging van Dienstplichtige Militairen en gaat over soldaten en kernwapens.

De VVDM en de AVNM waren vakbonden voor dienstplichtigen en vooral de VVDM voerde regelmatig actie. Dankzij de VVDM is onder andere de groetplicht afgeschaft. Beide verenigingen zijn in 1996 opgeheven.

De schenking is uitermate geschikt voor nader onderzoek naar dienstweigeren en de dienstplicht.

Sanne Kool , projectmedewerker registratie

Noord-Nederlandse (Hollandse) miliciens anno 1815. De uniformen komen grotendeels overeen met die van de infanterie. De enige verschillen betreffen de kleuren van de kraag, manchetten en voering. Deze waren bij de infanterie wit voor de kraag en manchetten en rood voor de voering. De militie draagt oranje kraag en manchetten en witte voering. Het grootste verschil zit hem echter in de sjako, hier de Engelse ‘stove-pipe’ sjako. (Collectie Legermuseum exemplaarnummer: 00123138)

Naast het staande leger met zijn infanterie, artillerie en cavalerie, kende het Koninkrijk der Nederlanden ook verschillende bataljons militie, zowel infanterie als artillerie. Over het algemeen droegen deze milities andere uniformen dan hun collega’s bij het staande leger. Dit is te zien op afbeeldingen van deze militiesoldaten. Deze afbeeldingen komen echter niet overeen met de desbetreffende uniformreglementen.

Volgens de reglementen van 1814 droegen alle militiesoldaten dezelfde uniformen.[1] Ze weken echter af van de uniformen van het staande leger. Toch waren de verschillen niet groot. In het reglement staat over militie infanterie: ‘korte donker blauwe rok met oranje kraag en opslagen en witte voering, witte knopen met de letters L.M. (landmilitie) en het nummer van het bataljon en witte plaat voor de schakos, de overige objecten als bij de infanterie der staande armee. Wit lederwerk. Witte pompon met het benedenste gedeelte rood, lang 4 ¾ duim Rijnlands, waar van 2/3 wit en 1/3 rood.’[2] Bij de militie artillerie waren de verschillen ten opzichte van het staande leger kleiner: ’dezelfde uniform als die der staande armee, doch de platen der schakos en de knopen in het geel’.

Hollandse infanterie anno 1815. Links een soldaat van de centrumcompagnie, rechts een flankeur. Dit is te zien aan zijn wings en donkergroene pompon. (Collectie Legermuseum exemplaarnummer: 00112051/014)

Als de afbeeldingen van liniesoldaten en militiesoldaten echter naast elkaar gelegd worden, springen echter de sjako’s in het oog. Deze vertonen wel degelijk verschillen qua vorm. Dit verschil is te verklaren aan de hand van een decreet van 24 november 1814. Hierin staat vermeld dat de normale sjako’s te duur waren om voor de militie gebruikt te worden. Daarom werd bij de militie de Engelse sjako ingevoerd. De kostprijs hiervan bedroeg slechts twee gulden vijftien, tegen vier gulden veertig voor de gebruikelijke sjako.[3] Deze Engelse sjako moet niet verward worden met het model in gebruik bij het Engelse leger in deze tijd. De Engelse soldaten op de rechter afbeelding draagt namelijk een zogenaamde ‘Belgic’ sjako.[4] De Engelse sjako die voor de militie gebruikt werd verwijst naar het oude Engelse model, de ‘stove-pipe sjako’, van 1801 tot 1812 in gebruik bij het Engelse leger, te zien op de linker afbeelding.[5]

Sjako Oostenrijks model. Collectie legermuseum Delft exemplaarnummer: 060408.

In de reglementen van 1815 is echter geen enkele verwijzing te vinden naar de stove-pipe sjako. Volgens uniformreglementen uit genoemd jaar droeg de landmilitie de ’schakot als die der infanterie…”[6]. Hetzelfde gold voor de militie artillerie. Ruim een maand later wordt een decreet uitgevaardigd waarbij de militie compleet gelijk getrokken wordt met het staande leger, ook op uniform gebied: ’…omtrent de kleeding en equipementsgelden, ingevoerde reglementen, zullen worden gewijzigd…’[7]. Dit zou erop wijzen dat de militie inderdaad dezelfde sjako droeg als de infanterie. In 1815 droeg de infanterie het Oostenrijkse model sjako, zoals op de afbeelding afgebeeld. In de reglementen is niet duidelijk vermeld dat deze sjako’s ingevoerd werden. Er wordt wel vermeld dat de bestaande sjakohoezen niet meer om het nieuwe model passen omdat de klep in de nek in de weg zit. Dit wijst inderdaad op het Oostenrijkse model.[8]

Linie infanterist. Behoort bij de Flankeurs. De rode pompon wijst op een grenadierseenheid. Het Nederlandse en Belgische leger hadden echter geen grenadiers of lichte infanterie maar twee flankcompagnien. Officieel te herkennen aan een witte pompon met groene top. (John R. Elting, Napoleonic uniforms volume IV (Rosemont 2000) blz. 472 Legermuseum Delft. Bibliotheek Legermuseum exemplaarnummer: 00042703.)

De decreten van 1815 wijzen er dus impliciet op dat de militie dezelfde, Oostenrijkse, sjako droeg als de infanterie. Er zijn echter verschillende afbeeldingen te vinden van Nederlandse infanterie met verschillende sjako’s. Op de afbeelding draagt de soldaat de ‘Belgic’ sjako. Dit komt omdat dit een Belgische soldaat in Nederlandse dienst betreft. Belgische bataljons vormde een apart onderdeel binnen het Nederlandse leger.[9] Dit verschil is ook aantoonbaar tussen Belgische en Hollandse jagers. Voor de militie lag dit anders. De afbeeldingen met betrekking tot 1815 die militie soldaten laten zien tonen bijna altijd de ‘stove-pipe’ sjako, hetgeen onjuist is. Op de afbeelding is een bataljon landmilitie te zien met daarnaast een officier. De officier behoort volgens het reglement dezelfde sjako te dragen als de manschappen, alleen met een witte pluim. De vraag bij deze afbeelding is dus, dragen de soldaten de verkeerde sjako, of de officier?

Verschillen tussen Hollandse en Belgische eenheden. Grootste verschil is de sjako. Te zien is dat de Hollandse jager de Oostenrijkse sjako draagt en de Belgische de 'Belgic' sjako. (Patrice Coucelle, Ceux qui Bravailent l'Aigle les uniformes des ennemis de Napoléon (1999 Brussel) blz 84.).

In prijslijsten uit 1815 wordt slechts één sjako genoemd, welke vier gulden kostte. Daaronder staan verschillende sjakoplaten vermeld, de koperen sjakoband voor de infanterie, de hoorn voor de jagers en de plaat voor de militie.[10] Het lijkt er dus op dat er geen sprake is van verschillende sjako’s en dat de enige verschillen te vinden zijn in de platen, pompons en kleuren. Er zijn echter decreten die na 1815 zijn uitgegeven waaruit blijkt dat officieren de uniformreglementen niet, of onvolledig hebben doorgevoerd. Zowel het decreet van 20 maart 1816 als dat van 17 september 1817[11] vermeldt dat dit het geval is geweest. Hier kunnen verschillende redenen voor zijn geweest, zoals de te hoge kosten of de tijd. Als de goedkopere Engelse ‘stove-pipe’ sjako’s eind 1814 al ingevoerd waren, is het redelijk om aan te nemen dat deze begin 1815 niet gelijk werden vervangen door het duurdere Oostenrijkse model. De soldaten kregen slechts bij de oprichting van het bataljon hun volledige uitrusting van de staat, daarna kregen officieren een bepaald budget waarvoor zij nieuwe kledingstukken konden kopen. Zij moesten echter wel binnen het budget blijven. In februari van 1815 werd echter bepaald dat alle kosten die de nationale-militie maakte, direct uit de staatskas vergoed werden.[12] Waarom zouden de sjako’s dan niet doorgevoerd zijn?

Hieronder kunt u uw reactie plaatsen, of u kunt dat doen op de facebookpagina.

Voor meer informatie kunt u terecht bij het legermuseum Delft of via het CIC.

Hollandse militie op Waterloo. Opvallend is dat de officier rechts wel de Oostenrijkse sjako draagt. Hij behoort dezelfde sjako te hebben als de normale manschappen. De witte pluim op de sjako is een onderscheidingsteken voor officieren, de rode pompon op de sjako van de soldaat hoort wit te zijn. (Ronald Pawly en Patrice Courcele, Men at Arms series, Wellington’s Dutch Allies 1815 ( 2002 Oxford) blz. 31. Legermuseum Delft exemplaarnummer: 00261935.)

Zuid Nederlandse (Belgische) milicien. Draagt net als zijn noord Nederlandse collega de ‘stove-pipe’ sjako. Aangezien België pas na het congres van Wenen (April 1815) samengevoegd werd met Nederland zullen de 25 bataljons landmilitie die in april 1815 met het Nederlandse leger samengevoegd werden de eigen, Belgic, sjako behouden hebben. (John R. Elting, Napoleonic uniforms volume IV (Rosemont 2000) blz. 472 Legermuseum Delft. Bibliotheek Legermuseum exemplaarnummer: 00042703. Armamentaria nummer 31, A. Kok, enkele aantekeningen over de Nederlandse infanterie sinds Napoleon, blz 56 Legermusem Delft exemplaarnummer:00012080)

035384 - Duitse propagandaraket, model 41, kaliber 73 mm, bodemvondst gevonden in augustus 2008 in het zand van de uiterwaarden van de Waal nabij Wamel. De raket bestaat uit een stalen cilinder, in twee delen met afschroefbare bodem en bakelieten neus. De uitstootlading heeft niet gefunctioneerd, waardoor de raket compleet met vulling van pamfletten is aangetroffen.

Kerst als propagandamiddel Het kerstfeest komt in een ander licht te staan als de Duitsers op het einde van de Tweede Wereldoorlog kerst inzetten als propagandamiddel. Met propaganda kerstkaarten wordt het moment aangegrepen om de soldaat van de tegenpartij aan het twijfelen te brengen. Men probeert in te spelen op zijn gevoelens, de gedachte aan zijn vrouw en kinderen thuis, ver verwijderd van het front. Zal hij ze ooit nog weerzien? Doet hij er wel verstandig aan om door te vechten? Kerst heeft voor soldaten aan het front altijd een speciale betekenis. Kerst is vooral een feest dat in de eigen familiekring wordt doorgebracht, maar oorlog of mobilisatie maken de viering in familieverband onmogelijk. Vanzelfsprekend wordt op zo’n moment door de soldaten vaak aan thuis gedacht, en andersom zijn de gedachten van het thuisfront voortdurend bij de geliefde aan het front. Er wordt extra veel post en kerstpakketten verstuurd met levensmiddelen, drank en andere nuttige zaken. De soldaten hechten veel waarde aan de kerstviering onder kameraden, met godsdienstige bijeenkomsten achter het front en kerstboompjes in de loopgraven. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog gingen de soldaten naar het front met de boodschap dat ze voor kerst weer thuis zouden zijn. In werkelijkheid liep het anders. Toen uiteindelijk de kerst in de loopgraven moest worden doorgebracht ontstonden spontane verbroederingen die nu bekend staan als de kerstbestanden. De soldaten van de tegenover elkaar liggende partijen kropen uit de loopgraven om elkaar de hand te schudden en geschenken uit te wisselden. De opperbevelhebbers maakten er snel een einde aan, uit vrees dat de soldaten helemaal niet meer wilden vechten. Het werd beschouwd als muiterij en landverraad. In de Tweede Wereldoorlog was er geen sprake meer van verbroedering. Kerstviering paste niet in de ideologie van de Nazi’s. Omdat het feest ook door Duitse families werd omarmd zagen de Nazi’s wel in dat het niet haalbaar was om het kerstfeest voor het eigen volk te verbieden. Religieus probeerden ze de christelijke kerstviering om te buigen in een Germaans familiefeest. Politiek gezien was de boodschap “vrede op aarde” in tegenspraak met de verheerlijking van het soldatenleven. Patriottische kerstkaarten moesten de soldaten moed geven om de strijd aan het front voort te zetten, terwijl de Duitse moeders bij afwezigheid van hun mannen vooral liefdevol voor hun kinderen dienden te zorgden. Aan het front ging men nog een stap verder. Daar probeerden de Duitsers het ook in Angelsaksische kringen belangrijke kerstfeest in te zetten als propagandamiddel. Men maakte gebruik van het  kerstfeest als moment van bezinning, om de tegenstander aan het denken en twijfelen te brengen. Het kerstfeest was bij uitstek het moment waarop de soldaat zich kon gaan afvragen of hij er wel verstandig aan deed om door te vechten. In de collectie van het Legermuseum bevindt zich een Duitse pamflet-raket, waarvan de inhoud in zijn geheel inspeelt op de sentimenten rond kerst. Deze raket is in augustus 2008 in Nederland in de uiterwaarden van de Waal gevonden, maar dergelijke boodschappen zouden in december 1944 ook zijn afgeworpen boven de Amerikaanse 101ste Airborne Division bij Bastogne tijdens het Ardennenoffensief. De boodschap is even simpel als geraffineerd. De soldaat van de tegenpartij wordt gewezen op de valse beloften die hem zijn gedaan, gezinspeeld op zijn verlangen om liever thuis bij zijn familie te zijn, en als eenvoudige oplossing wordt hem aangemoedigd te deserteren. Ze hadden je toch beloofd dat je voor kerstmis thuis zou zijn? Nou, wat is daar van terecht gekomen? Ze hebben je zoveel beloofd. Het is niet je eerste en zeker niet je laatste teleurstelling. Nu zit je hier, in niemandsland, ver weg van huis en je geliefden. Je vrouw, je kinderen, maak je je daar geen zorgen over? Bid en hoop maar dat je weer thuis zal komen. Maar heb je je wel eens afgevraagd of je wel terug zal keren, of je jouw geliefden ooit weer terug zal zien? En heb je je wel afgevraagd wat er van hen zal worden als je niet meer thuiskomt? De oplossing wordt natuurlijk ook gegeven: Waar een wil is, is een weg… slechts 300 yards voor je… en dan is het pas echt Merry Christmas Bij een andere kaart is de toon nog wat harder, maar de boodschap dezelfde: Geen enkele voorspelling is uitgekomen, elke belofte is gebroken, elk hoop stukgeslagen, het eind is niet in zicht. Stop er toch mee… op de een of andere manier. Dode mannen vertellen het niet na, maar krijgsgevangenen wel!

00266618 - Hello there ! We thought you would be home for Christmas Duitse propaganda kerstkaart 00266620 - Xmas At Home? - Duitse propaganda kerstkaart - binnenzijde 00266620 - Xmas At Home? - Duitse propaganda kerstkaart - voorzijde 00266621 - Daddy I'm so afraid! - Duitse propagandapamflet, voorzijde 00266621 - Daddy I'm so afraid! - Duitse propagandapamflet, achterzijde